Τα καψούρια στο Κουκούλι Ζαγορίου

Κατά τη διάρκεια του Δωδεκαημέρου (24 Δεκεμβρίου – 5 Ιανουαρίου), δεν πλένουν ρούχα. Όταν τη νύχτα φωνάξει κάποιος απ’ έξω από το σπίτι, δεν επιτρέπεται να του απαντήσουν αμέσως από μέσα, χωρίς να βεβαιωθούν ποιος ήταν αυτός που φώναξε. Υπάρχει ο φόβος ότι τα «καψούρια» θα πάρουν τη φωνή του ανθρώπου που μίλησε.

Όποιος έχει απόλυτη ανάγκη να βγει έξω τη νύχτα, πρέπει να έχει μαζί του ένα κομματάκι θυμίαμα. Το βράδυ, πριν κοιμηθεί η οικογένεια, καίγεται λίγο θυμίαμα, γιατί από τη μυρωδιά του δεν πλησιάζουν τα καψούρια.

Στο χωριό δεν χρησιμοποιείται η λέξη “καλλικάντζαροι”. Οι ονομασίες που χρησιμοποιούνται είναι: «καψούρια», «κατσινα», «ντουμχαλέ», «ζιζιβούληδες», «εξαπέδω», «ανάβαλτοι». Η πιο διαδεδομένη ονομασία είναι «καψούρια».

Ο λαός πιστεύει πως πρόκειται για δαίμονες (σαϊταναραίους) που έρχονται στη γη κατά τη διάρκεια του Δωδεκαημέρου, με μοναδικό σκοπό να προκαλέσουν κακό στους ανθρώπους.

Εμφανίζονται στη γη την παραμονή των Χριστουγέννων και εξαφανίζονται στις 5 Ιανουαρίου, μόλις ο παπάς πει το «ἐν Ἰορδάνῃ...». Κατά το Δωδεκαήμερο εμφανίζονται μόνο τη νύχτα, μόλις πέσει το σκοτάδι και παραμένουν μέχρι τα ξημερώματα, τότε που αρχίζουν να φωνάζουν τα κοκόρια. Με το λάλημα των πετεινών εξαφανίζονται, για να εμφανιστούν ξανά την επόμενη νύχτα – και ούτω καθεξής.

Στο χωριό πιστεύεται ότι τα «καψούρια» έχουν ανθρώπινη μορφή με διάφορα σωματικά ελαττώματα, κυρίως κουτσοί. Γι’ αυτό και για κάποιον κουτσό λένε πως είναι «ζιζιβούλης» ή «τζιρτζίβούλης». Λέγεται και το εξής: «Ο κουτσός κι ο διάβολος είναι το ίδιο».

Λέγεται ακόμη ότι τα «καψούρια» καβαλικεύουν άλογα και γομάρια. Αν κάποιος πάθει ένα μικρό ατύχημα αυτήν την περίοδο, οι γυναίκες λένε: «Φύλαξε ο Θεός κι ήταν ο μικρός ζιζιβούλης καβάλα στο γομάρι και δεν ήταν ο μεγάλος καβάλα στο άτι!»

Όταν σε κάποιο σπίτι παρουσιάζονται γκρίνιες και καβγάδες, πιστεύουν πως πρόκειται για αόρατη ενέργεια των καψουριών. Λένε: «Νάτα τα κατσόινα, χορεύουν τώρα που μαλλιώνουν στο σπίτι!»

Τα «καψούρια» φορούν άσχημα και ξεσχισμένα ρούχα τις νύχτες που γυρίζουν. Γι’ αυτό, όταν δουν κάποιον άνθρωπο να περπατά έτσι ντυμένος, λένε: «Περπατεί ξεσχισμένος σαν κατσόινο». Και για κάποιον που κυκλοφορεί τη νύχτα λένε: «Περπατεί τη νύχτα σαν τα καψούρια».

Ο λαός πιστεύει ακόμη και το εξής: ότι τα καψούρια αγαπούν πολύ τις βαθιές ρεματιές, όπου γυρνούν τις νύχτες του Δωδεκαημέρου και χτυπούν νταούλια και ντέφια. Είναι αδύνατο να το βγάλει κανείς αυτό από το μυαλό ορισμένων γυναικών, οι οποίες ισχυρίζονται ότι έχουν ακούσει τέτοια πράγματα.

Ιδιαίτερη αδυναμία έχουν να τριγυρνούν κοντά στους μύλους (υδρόμυλους). Γι’ αυτό και οι μυλωνάδες δεν κοιμούνται στους μύλους αυτήν την περίοδο και ο καθένας αποφεύγει να περνάει τη νύχτα από γεφύρια ή να νυχτώνει κοντά σε μύλο.